Anthony D. Smith (1939-2016)

Απεβίωσε προχθές, 20 Ιουλίου, και σε ηλικία 77 ετών, ένας από τους κορυφαίους μελετητές της εθνικής και της εθνοτικής ταυτότητας, ο Anthony Smith (Professor Emeritus of Nationalism and Ethnicity, London School of Economics). Με την επίμονη κριτική που άσκησε τις τελευταίες δεκαετίες στη σχολή του «μοντερνισμού» και στον προσωπικό του «μέντορα» Ernest Gellner, ο Smith συνέβαλε τα μέγιστα στη διαμόρφωση μιας νέας θεωρητικής προσέγγισης του προβλήματος της εμφάνισης του εθνικισμού και των νεωτερικών εθνών, η οποία ονομάστηκε «εθνοσυμβολική».

smith's_death

Ενώ, δηλαδή, οι «μοντερνιστές» (Ernest Gellner, Benedict Anderson, Eric Hobsbawm κ.α.) υποστήριζαν ότι τα έθνη είναι αποκλειστικά δημιουργήματα της νέας εκβιομηχανισμένης κοινωνίας (της νεωτερικότητας/modernity) και της ανάδυσης της πολιτικής ιδεολογίας του εθνικισμού και του έθνους-κράτους, οι «εθνοσυμβολιστές», όπως ο Smith, εφιστούσαν την προσοχή στους μύθους, τις μνήμες και τα σύμβολα που δανείστηκαν οι διάφοροι εθνικισμοί από παλαιότερες εποχές. Έτσι άνοιξε ο δρόμος για μια πιο ορθολογική μελέτη του φαινομένου της συλλογικής πολιτισμικής/εθνοτικής ταυτότητας (ethnicity) στις προνεωτερικές κοινωνίες, η οποία μέχρι τότε είτε συγχεόταν με το πολιτικό έθνος/nation και τον εθνικισμό/nationalism (από τους παραδοσιακούς εθνικιστές) είτε θεωρούνταν ανάξια λόγου (από τους μοντερνιστές).   Ο Smith  βέβαια δεν έμεινε μόνο εκεί, καθώς μελέτησε, υπό νέο πρίσμα, το ενδεχόμενο της ύπαρξης και πολιτικών εθνών κατά την προνεωτερική εποχή.

Από το πρωτοποριακό «The Ethnic Origins of Nations» του 1986 μέχρι το «Ethno-symbolism and Nationalism: A Cultural Approach» του 2009, δημοσίευσε πλήθος έργων πλουτίζοντας διαρκώς τη θεωρία του. Στην Ελλάδα, δυστυχώς, έχει εκδοθεί μονάχα το «National Identity» του 1991 («Εθνική Ταυτότητα», εκδόσεις Οδυσσέας, 2000). Τα αποσπάσματα που ακολουθούν προέρχονται από αυτή τη μοναδική ελληνική μετάφραση. Ο Smith σε πολλά από τα βιβλία του έχει αναφερθεί στην ελληνική περίπτωση, η πτυχή αυτή όμως αξίζει να παρουσιαστεί σε ειδική ανάρτηση.

ethnic_origins

Τα χαρακτηριστικά της πολιτισμικής/εθνοτικής ομάδας (ο Smith εισήγαγε τον όρο ethnie) και η κοινωνικο-ιστορική – αλλά και έντονα υποκειμενική – της υφή (μια τέτοια ομάδα αποτελούσαν και οι αρχαίοι Έλληνες: τα αντικειμενικά στοιχεία του ηροδότειου ορισμού – ομόγλωσσον, ομόθρησκον, ομότροπον – δεν θα είχαν καμία ισχύ χωρίς το «ομόαιμο» – δηλ. το μύθο της κοινής καταγωγής, όπως εξηγεί ο Smith –  και τις κοινές ιστορικές μνήμες):

Η εθνοτική ομάδα είναι ένα είδος πολιτισμικής κοινότητας που εξαίρει το ρόλο των μύθων καταγωγής και τις ιστορικές μνήμες και καθίσταται αναγνωρίσιμη βάσει μίας ή περισσότερων πολιτισμικών διαφορών όπως η θρησκεία, τα έθιμα, η γλώσσα ή οι θεσμοί. Πρόκειται για κοινότητες που είναι διπλά «ιστορικές»: όχι μόνο επειδή η ιστορική μνήμη έχει ουσιώδη σημασία για τη συνέχειά τους αλλά και επειδή αποτελούν και οι ίδιες προϊόντα συγκεκριμένων ιστορικών δυνάμεων και συνεπώς είναι εκτεθειμένες στην ιστορική αλλαγή και στη φθορά. […]

Μια ματιά στον κατάλογο των εθνοτικών γνωρισμάτων [κοινό όνομα – μύθος κοινής καταγωγής – κοινές ιστορικές μνήμες – στοιχεία κοινής κουλτούρας – πρόσδεση σε μια συγκεκριμένη «πατρίδα» – αίσθηση αλληλεγγύης που συνδέει σημαντικές μερίδες του πληθυσμού] αρκεί για να αποκαλύψει όχι μόνο το εν πολλοίς πολιτισμικό και ιστορικό τους περιεχόμενο αλλά επίσης (με εξαίρεση το τέταρτο γνώρισμα) την έντονα υποκειμενική τους σύσταση Και το σημαντικότερο: αυτό που παίζει αποφασιστικό ρόλο είναι ο μύθος της κοινής καταγωγής και όχι η ίδια η κοινή καταγωγή ως γεγονός (το οποίο, άλλωστε, συνήθως είναι πολύ δύσκολο να επαληθευτεί). Σημασία για την αίσθηση της ταύτισης με την εθνότητα έχει η φαντασιακή καταγωγή και η ιδέα των κοινών προγόνων. […] Χωρίς το μύθο της καταγωγής, η επιβίωση της ethnie – για οποιοδήποτε χρονικό διάστημα – είναι δύσκολη. Η αίσθηση του «από πού ήρθαμε» είναι ουσιώδης για τον προσδιορισμό του «ποιοί είμαστε». […]

Μόνο όταν στραφούμε στα ποικίλα στοιχεία της κοινής κουλτούρας που διαφοροποιούν τους πληθυσμούς μεταξύ τους θα συναντήσουμε κάποια πιο αντικειμενικά γνωρίσματα. Η γλώσσα, η θρησκεία, τα έθιμα ή το χρώμα του δέρματος συνήθως θεωρείται ότι περιγράφουν αντικειμενικά «πολιτισμικά ορόσημα» ή «ειδοποιούς διαφορές» που υπάρχουν ανεξάρτητα από τη βούληση των ατόμων, για τα οποία μάλιστα μπορεί να φαίνεται ότι λειτουργούν περιοριστικά. Ωστόσο, αυτό που έχει μεγαλύτερη βαρύτητα για την εθνοτική ταύτιση δεν είναι τόσο η ανθεκτικότητα ή η ανεξάρτητη παρουσία γνωρισμάτων όπως το χρώμα ή η θρησκεία αλλά η σημασία που τους προσδίδει ένας μεγάλος αριθμός ατόμων (ή οργανώσεων), όπως καταδεικνύει η αυξανόμενη πολιτική βαρύτητα που απέκτησαν η γλώσσα και το χρώμα τους δύο τελευταίους αιώνες. Τα πολιτισμικά γνωρίσματα καταλήγουν να θεωρηθούν ως αντικειμενικά – τουλάχιστον όσον αφορά τον προσδιορισμό των εθνοτικών ορίων – μόνο όταν προικιστούν με διαφοροποιητική αξία.

Όλα αυτά υποδηλώνουν πως η εθνοτική κοινότητα κάθε άλλο παρά προαιώνια είναι παρά τους περί του αντιθέτου ισχυρισμούς και τη ρητορική των εθνικιστικών ιδεολογιών και του εθνικιστικού λόγου. Οι αυξομειώσεις της υποκειμενικής σημασίας που έχει καθένα από τα προαναφερθέντα γνωρίσματα για τα μέλη μιας κοινότητας επηρεάζουν ανάλογα τη συνοχή και την αυτοσυνείδηση του σώματος των μελών της. Όσο περισσότερα γνωρίσματα συνδυάζονται και όσο περισσότερο έντονα και εμφανή καθίστανται, τόσο ενισχύεται η αίσθηση της εθνοτικής ταυτότητας και, μαζί με αυτήν, της εθνοτικής κοινότητας. Αντίστροφα, όταν αυτά τα γνωρίσματα αμβλύνονται και εξασθενούν, επηρεάζεται αντίστοιχα η γενικότερη αίσθηση της εθνοτικής ταυτότητας και ως εκ τούτου η ίδια η ethnie καταλήγει στη διάλυση ή την αφομοίωση.
[Anthony Smith, Εθνική Ταυτότητα, εκδ. Οδυσσέας, 2000, σσ. 39-43]

Η βασική αρχή του Anthony Smith για τις εθνοτικές ρίζες των σύγχρονων εθνών και του εθνικισμού:

Είναι σαφές πως ό,τι και αν ειπωθεί για κάποια μεμονωμένα παραδείγματα, οι συλλογικές πολιτισμικές κοινότητες της αρχαιότητας και των πρώιμων μεσαιωνικών χρόνων δεν πλησίαζαν, ως σύνολο, τον ιδεότυπο του έθνους, ούτε τα ιδεώδη και τα αισθήματά τους εξέφραζαν τις τυπικές ιδέες και πεποιθήσεις που σε πιο πρόσφατες περιόδους συνδέθηκαν με τον εθνικισμό. […] Η παρουσία αυτής της διαφοράς στις ιστορικές πηγές είναι αρκετά εμφανής, αλλά η σχετική της σημασία είναι θέμα κρίσης. Ωστόσο, το ίδιο το γεγονός ότι η εξέταση των πηγών εγείρει σημαντικές αμφιβολίες υποδηλώνει πως ανάμεσα στις προ-νεωτερικές ethnies και τον εθνοκεντρισμό τους αφενός και τα περισσότερο νεωτερικά έθνη και τον εθνικισμό τους αφετέρου υπάρχει μεγαλύτερη συνέχεια από αυτή που είναι διατεθειμένοι να παραδεχτούν οι κάθε είδους υποστηρικτές της νεωτερικότητας του έθνους.

Αυτό σημαίνει πως οι απόπειρες να εξηγηθεί το πώς και το γιατί της εμφάνισης των εθνών θα πρέπει να ξεκινούν από τους εθνοτικούς δεσμούς και τις εθνοτικές ταυτότητες, που στις περισσότερες περιπτώσεις διαμόρφωσαν την πολιτισμική βάση και, όπως ελπίζω να αποδείξω, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στο σχηματισμό των πρώτων αλλά και των μεταγενέστερων εθνών.
[σ. 81]

Ως ιδεολογία και γλώσσα, [ο εθνικισμός] είναι ένα σχετικά νεωτερικό φαινόμενο, καθώς εμφανίστηκε στην πολιτική κονίστρα κάπου στα τέλη του 18ου αιώνα. Ωστόσο, τόσο τα έθνη όσο και ο εθνικισμός δεν είναι περισσότερο «επινοήματα» απ΄ότι άλλα είδη κουλτούρας, κοινωνικής οργάνωσης ή ιδεολογίας. Ίσως ο εθνικισμός να αποτελεί κομμάτι του «πνεύματος της εποχής», αλλά είναι εξίσου εξαρτημένος από προγενέστερα μοτίβα, οράματα και ιδεώδη. Γιατί αυτό που ονομάζεται «εθνικισμός» λειτουργεί πολυεπίπεδα και πέρα από είδος πολιτικής ιδεολογίας και κοινωνικό κίνημα μπορεί να θεωρηθεί και ως μορφή κουλτούρας. Και ενώ η έλευσή του σήμανε το ξεκίνημα μιας νέας εποχής, δεν είναι δυνατόν να κατανοήσουμε την επίδρασή του πάνω στη διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας αν δεν ερευνήσουμε την κοινωνική και πολιτισμική του μήτρα, η οποία τόσο πολλά οφείλει στην ύπαρξη των προ-νεοτερικών εθνοτικών κοινοτήτων στη Δύση και στη σταδιακή ανάδυση των εθνικών κρατών. […] Επομένως το ερώτημα: «Πότε και πού εμφανίστηκαν τα έθνη» χρειάζεται να συσχετιστεί τόσο με την επιρροή που άσκησε ο εθνικισμός και οι οπαδοί του όσο και με τις διαδικασίες δια των οποίων σχηματίστηκαν έθνη πάνω στη βάση προϋπαρχόντων εθνοτικών δεσμών.
[σ. 109]

national_identity2

Γιατί η εθνική ταυτότητα είναι με διαφορά η κυρίαρχη συλλογική ταυτότητα του νεωτερικού ανθρώπου και γιατί κατέλαβε τη θέση που είχε σε παλαιότερες εποχές η θρησκεία:

[Η εθνική ταυτότητα] παρέχει μια ικανοποιητική λύση στο πρόβλημα της ατομικής λήθης. Στην εποχή της εκκοσμίκευσης, η ταύτιση με το «έθνος» είναι ο ασφαλέστερος τρόπος για να ξεπεραστεί το τελεσίδικο του θανάτου και να εξασφαλιστεί κάποιος βαθμός ατομικής αθανασίας. Ακόμα και το Κόμμα, δεν μπορεί να προσφέρει μια τόσο κατηγορηματική υπόσχεση˙ και αυτό αναγκάζεται εντέλει να προσφύγει στο έθνος. Γιατί το Κόμμα δεν διαθέτει παρά μόνο τη σύντομη, επαναστατική του ιστορία˙ το έθνος, αντίθετα, μπορεί να καυχάται για ένα μακρινό παρελθόν, έστω και αν ένα μεγάλο μέρος του χρειαστεί να ανακατασκευαστεί ή και να επινοηθεί εξολοκλήρου. Αλλά το σημαντικότερο είναι πως μπορεί να προσφέρει ένα ένδοξο μέλλον, ανάλογο με το ηρωικό του παρελθόν. Με αυτό τον τρόπο, το έθνος καταφέρνει να εμψυχώσει τους ανθρώπους ώστε να ακολουθήσουν ένα κοινό πεπρωμένο, το οποίο θα εκπληρωθεί από τις επερχόμενες γενιές˙ όμως οι γενιές αυτές είναι οι γενιές των παιδιών «τους», είναι «δικές τους» τόσο βιολογικά όσο και πνευματικά, κι αυτό είναι ανώτερο από κάθε ταξική ή κομματική υπόσχεση. Έτσι η υπόσχεση της αθανασίας μοιάζει να δικαιώνεται γενετικά. Πώς είναι δυνατόν να μη μας παρηγορεί το γεγονός ότι θα μνημονευόμαστε από τους μεταγενέστερους; Δεν είναι μια διαβεβαίωση για τη μετά θάνατο ζωή, την οποία έμοιαζε να ακυρώνει ο σκεπτικισμός της εγκόσμιας εποχής; Επομένως, η πρωταρχική λειτουργία που εκπληρώνει η εθνική ταυτότητα είναι να παράσχει μια ισχυρή «κοινότητα ιστορίας και πεπρωμένου» για να σώσει τους ανθρώπους από την ατομική λήθη και να υποκαταστήσει τη συλλογική πίστη».
[σσ. 228-229]

Υπέρβαση της λήθης μέσω των επερχόμενων γενεών˙ αποκατάσταση της συλλογικής αξιοπρέπειας μέσω της επίκλησης μιας χρυσής εποχής˙ επίτευξη της αδελφοσύνης μέσω συμβόλων, τελετών και τυπικών που συνδέουν τους ζωντανούς με τους νεκρούς και τους πεσόντες της κοινότητας: αυτές είναι θεμελιώδεις λειτουργίες της εθνικής ταυτότητας και του εθνικισμού στον σύγχρονο κόσμο αλλά και οι βασικές αιτίες για τις οποίες οι εθνικισμοί αποδείχτηκαν τόσο ανθεκτικοί, πρωτεϊκοί και ευπροσάρμοστοι, ενάντια σε κάθε αντιξοότητα.
[σ. 231]

 

Advertisements
This entry was posted in έθνος & εθνότητα. Bookmark the permalink.

4 Responses to Anthony D. Smith (1939-2016)

  1. Ο/Η smerdaleos λέει:

    Τρισμακάριστος ο μακαρίτης!

    Αφήνει πίσω του μεγάλη κληρονομιά!

    Αρέσει σε 1 άτομο

  2. Παράθεμα: In memoriam: Anthony D. Smith | smerdaleos

  3. Ο/Η Bodos λέει:

    Πολλοί τον διάβασαν λίγοι τον κατάλαβαν. Όποτε διαβάζω για Σμιθ το εχω σιγουρο οτι θα ακουσω καποιον να λέει μαλακίες επικαλούμενος τον Σμιθ.

    Μου αρέσει!

  4. Ο/Η geo λέει:

    πολύ βοηθητικό για την επικείμενη εξεταστική μου, ευχαριστω.

    Αρέσει σε 1 άτομο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s